Eerbetoon aan Joodse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog: Wassenaar onthult eerste Stolpersteine 

Donderdag 25 en vrijdag 26 november 2021 werden in de stoep voor zeven Wassenaarse woningen ‘Stolpersteine’ (struikelstenen) geplaatst en onthuld.     

Fotografie: Jan van der Plas

Een blijvende herinnering aan de slachtoffers

Stolpersteine, sinds 1992 gemaakt door de kunstenaar Gunter Demnig, zijn stenen waarmee de slachtoffers van het nationaal socialisme rond en tijdens de Tweede Wereldoorlog worden herdacht. De Stolpersteine worden in de stoep geplaatst voor de laatste (vrij gekozen) woning van de slachtoffers. Op de kop van de stenen van 10 x 10 cm zit een messing plaatje, waarin de naam, geboortejaar, deportatiedatum, plaats, datum en wijze van het overlijden zijn gestanst. 

Symbolisch struikelen

Stolpersteine is een Duitse combinatie van de twee woorden: Stolpern (‘struikelen’) en Steine (‘stenen’). Deze struikelstenen heten zo, omdat men er in figuurlijke zin met hoofd en hart over struikelt om voorbijgangers te laten pauzeren en te reflecteren. De Duitse kunstenaar Gunter Demnig is het kunstproject ‘Stolpersteine’ gestart als blijvende herinnering aan de slachtoffers van de naziterreur. De eerste Stolperstein werd in 1992 in Keulen gelegd. De stenen worden alle door Demnig en zijn organisatie met de hand gemaakt. 

De levensverhalen

De werkgroep Stolpersteine Wassenaar heeft samen met de gemeente Wassenaar en diverse ondersteuners deze bijeenkomsten en steenleggingen kunnen organiseren. Voorafgaand aan de steenlegging en onthullingen vonden op donderdag 25 november in het Rijnlands Lyceum, en op 26 november in de Kievietkerk ceremonies plaats waarbij diverse sprekers het woord voerden. Nabestaanden, familie en betrokkenen deelden de levensverhalen. In de Kievietkerk waren veel nabestaanden aanwezig die waren overgekomen uit het buitenland om eer te betuigen aan de getroffen familieleden.

Muziek en bijdragen van leerlingen

Ook waren er bijdragen van leerlingen van het Rijnlands Lyceum en de Bloemcampschool. Beide scholen hebben de stenen bovendien geadopteerd. Jaarlijks zullen ze er in de lessen aandacht aan besteden en zorgen ze ervoor dat de stenen er netjes bijliggen.

Marcel Sutedja, leerling van het Rijnlands Lyceum vertolkte op viool - onder begeleiding van Natasja Douma op piano - het Concertino, dat de joodse componist M.Weinberg in 1948 componeerde als eerbetoon aan hen die waren omgebracht. Rabbijn Menno ten Brink sprak het Kaddisj gebed uit. Het gebed van het leven. Na een dankwoord van de voorzitter van de werkgroep Margaret de Vos van Steenwijk vertrok het gezelschap naar de adressen van die dag. 

De eerste plaatsing

Op het eerste adres, de van Zuylen van Nijeveltstraat 106, plaatste burgemeester Leendert de Lange samen met een leerling van het Rijnlands Lyceum - Lies Vrancken Peeters - een Stolperstein voor het huis van Freddie da Silva. Freddie da Silva was leraar aan het Rijnlands Lyceum. Evenals zijn collega Ernest Frijda mocht hij als Joodse leraar alleen nog maar op Joodse scholen werken. Beiden zijn uiteindelijk weggevoerd en omgebracht in concentratiekampen. Dit lot trof alle mensen, voor wie Stolpersteine zijn geplaatst. Hele gezinnen werden uit Wassenaar op transport gesteld en vermoord in concentratiekampen. En sommigen vluchten zelfs uit wanhoop in de dood. Bekijk de verhalen achter alle 18 geplaatste Stolpersteine in Wassenaar in de brochure onderaan deze pagina. De brochure is gemaakt door Ton Beijersbergen, lid van de Werkgroep Stolpersteine Wassenaar.

Burgemeester Leendert de Lange legt samen met samen met Lies Vrancken Peeters -leerling van het Rijnlands Lyceum - een Stolperstein voor het huis van Freddie da Silva.

Steentjes en rozen

Na het plaatsen van de Stolpersteine en het neerleggen van witte rozen werd de aanwezigen gevraagd om volgens joods gebruik symbolisch een steentje neer te leggen ter nagedachtenis aan de overledenen. De onvergankelijkheid van de stenen staat voor eeuwige liefde en geloof, altijd durend respect en een herinnering aan en verbondenheid met de dode.

Quote Burgemeester Leendert de Lange:

‘Een Joods gezegde luidt: een mens is pas vergeten als zijn naam vergeten is. In de Tweede Wereldoorlog verdwenen er in Wassenaar bijna 100 Joodse inwoners. Het waren je buren, vrienden, ze gingen naar dezelfde school, zaten op dezelfde sportvereniging, deden boodschappen in jouw buurtwinkel. Alleen omdat ze Joods waren, werden ze opgepakt en weggevoerd. En overleefden het niet. Het is belangrijk dat jongeren, maar ook mensen met wat meer levenservaring, er keer op keer aan worden herinnerd waartoe antisemitisme, discriminatie, haat en uitsluiting kunnen leiden. We mogen nooit uit het oog verliezen dat het altijd om mensen gaat. Achter elke steen zit een indrukwekkende geschiedenis van een dorpsgenoot. Zij verdienen het om keer op keer bij stil te staan. Voorover te buigen en ons diepe respect te tonen. Te eren en hier van te leren. En dat wij nooit vergeten. Dit nooit meer.’

Ceremonie in de Kievietkerk 

Op het eerste adres, de van Zuylen van Nijeveltstraat 106, plaatste burgemeester Leendert de Lange samen met een leerling van het Rijnlands Lyceum - Lies Vrancken Peeters - een Stolperstein voor het huis van Freddie da Silva.